Η μία ημερομηνία αφορά την ασφάλεια και η άλλη την ποιότητα. Δες πώς ξεχωρίζουν στην ετικέτα, τι ισχύει στα ελληνικά σούπερ μάρκετ και πώς αποφασίζεις με σιγουριά τι μένει στο ψυγείο.
Μέχρι και το 10% των τροφίμων που πετιούνται κάθε χρόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνδέεται με τις ημερομηνίες στη συσκευασία, σύμφωνα με μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το θέμα έχει πλέον και θεσμικό βάρος. Η αναθεωρημένη οδηγία για τα απόβλητα ισχύει από τον Οκτώβριο του 2025 και ζητά μείωση της σπατάλης τροφίμων κατά 30% ανά κάτοικο σε λιανική, εστίαση και νοικοκυριά έως το 2030. Η απόφαση όμως παίρνεται μπροστά στο ανοιχτό ψυγείο. Εκεί η ετικέτα γράφει best before ή use by, δηλαδή «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από» ή «ανάλωση έως». Οι δύο φράσεις δεν σημαίνουν το ίδιο.
Η σύντομη απάντηση: ασφάλεια ή ποιότητα
Η «ανάλωση έως» (use by) είναι όριο ασφάλειας. Μετά από αυτή την ημερομηνία το τρόφιμο δεν τρώγεται, ακόμη κι αν φαίνεται και μυρίζει μια χαρά. Η «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από» (best before) είναι εγγύηση ποιότητας. Μετά από αυτήν, το προϊόν μπορεί να έχει χάσει λίγη γεύση ή τραγανότητα. Συνήθως όμως παραμένει ασφαλές, εφόσον έχει φυλαχτεί σωστά και η συσκευασία είναι άθικτη, όπως εξηγεί η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA).
Use by ή best before: 8 διαφορές που βλέπεις στην ετικέτα
1. Τι σου υπόσχεται ο παραγωγός
Με την «ανάλωση έως» ο παραγωγός δηλώνει μέχρι πότε το τρόφιμο καταναλώνεται με ασφάλεια. Με το best before δηλώνει μέχρι πότε διατηρεί όλα τα ποιοτικά του χαρακτηριστικά, όπως γεύση, άρωμα και υφή. Η πρώτη ημερομηνία προστατεύει την υγεία σου, η δεύτερη την απόλαυση.
2. Η ακριβής διατύπωση
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 ορίζει τις φράσεις. Για την ασφάλεια θα δεις «Ανάλωση έως». Για την ποιότητα θα δεις «Ανάλωση κατά προτίμηση πριν από» όταν αναγράφεται συγκεκριμένη ημέρα. Αν αναγράφεται μόνο μήνας ή έτος, θα δεις «Ανάλωση κατά προτίμηση πριν από το τέλος». Αυτή η μικρή λέξη, «τέλος», σου λέει ήδη ότι μιλάμε για προϊόν μακράς διάρκειας.
3. Σε ποια τρόφιμα τις βρίσκεις
Η «ανάλωση έως» μπαίνει σε ευαλλοίωτα τρόφιμα που χρειάζονται ψυγείο: νωπό κρέας και κιμά, φρέσκο ψάρι, έτοιμες σαλάτες σε σακουλάκι και ορισμένα γαλακτοκομικά. Το best before το συναντάς σε ζυμαρικά, ρύζι, όσπρια, κονσέρβες, κατεψυγμένα και σνακ. Η επιλογή ανάμεσα στις δύο δεν είναι αυθαίρετη. Σύμφωνα με τον οδηγό της EFSA για τη σήμανση ημερομηνίας, η επιχείρηση εξετάζει αν το προϊόν μπορεί να ευνοήσει την ανάπτυξη παθογόνων μικροβίων.
4. Πόσο λεπτομερής είναι η ημερομηνία
Η «ανάλωση έως» γράφει πάντα ημέρα και μήνα, συχνά και έτος. Στο best before η ακρίβεια εξαρτάται από τη διάρκεια ζωής του προϊόντος:
- Έως τρεις μήνες: ημέρα και μήνας.
- Από τρεις έως 18 μήνες: μήνας και έτος.
- Πάνω από 18 μήνες: μόνο έτος.
Αν λοιπόν βλέπεις μόνο «τέλος 2027», κρατάς στα χέρια σου ένα πολύ ανθεκτικό προϊόν.
5. Τι σημαίνει νομικά η επόμενη μέρα
Σύμφωνα με τον ίδιο κανονισμό, μετά την «ανάλωση έως» το τρόφιμο θεωρείται μη ασφαλές. Για το best before δεν ισχύει κάτι αντίστοιχο. Το προϊόν απλώς δεν καλύπτεται πια από την εγγύηση ποιότητας του παραγωγού.
6. Αν μπορείς να εμπιστευτείς τις αισθήσεις σου
Στο best before η όραση, η όσφρηση και μια μικρή δοκιμή είναι χρήσιμα εργαλεία. Στην «ανάλωση έως» δεν είναι. Η EFSA τονίζει ότι σε αυτά τα τρόφιμα δεν στηριζόμαστε στις αισθήσεις. Βακτήρια όπως η λιστέρια πολλαπλασιάζονται χωρίς να αλλάζουν την όψη ή τη μυρωδιά του τροφίμου.
7. Τι ισχύει στο ελληνικό σούπερ μάρκετ
Στην Ελλάδα επιτρέπεται η πώληση τροφίμων που έχουν περάσει το best before, όχι όμως των ευαλλοίωτων. Αυτό προβλέπουν οι Κανόνες Διακίνησης Προϊόντων (ΔΙΕΠΠΥ), όπως τους παρουσιάζει η Εμπορική Ένωση Αθηνών. Τα προϊόντα αυτά πωλούνται σε χαμηλότερη τιμή, σε ξεχωριστό σημείο με την πινακίδα «ΤΡΟΦΙΜΑ ΠΕΡΑΣΜΕΝΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ». Τα χρονικά όρια πώλησης μετά την ημερομηνία είναι:
- Έως μία εβδομάδα, όταν η ετικέτα γράφει ημέρα και μήνα.
- Έως έναν μήνα, όταν γράφει μήνα και έτος.
- Έως τρεις μήνες, όταν γράφει μόνο έτος.
Αν το βρεις σε ράφι με ζυμαρικά ή ρύζι, είναι μια καλή ευκαιρία να γλιτώσεις χρήματα.
8. Πού δεν θα βρεις καθόλου ημερομηνία
Η «ανάλωση έως» πρέπει να αναγράφεται σε κάθε μεμονωμένη προσυσκευασμένη μερίδα. Το best before, αντίθετα, δεν απαιτείται σε ορισμένα τρόφιμα:
- Φρέσκα φρούτα και λαχανικά που δεν έχουν ξεφλουδιστεί ή κοπεί.
- Κρασί και ποτά με αλκοόλ 10% και άνω.
- Αρτοσκευάσματα που τρώγονται μέσα σε 24 ώρες.
- Ξίδι, αλάτι μαγειρικής και στερεή ζάχαρη.
- Τσίχλες.
Γι’ αυτό το ψωμί του φούρνου της γειτονιάς ή το κιλό ζάχαρη δεν έχουν «λήξη» όπως τη φανταζόμαστε.
7 έλεγχοι πριν πετάξεις ή φας ένα τρόφιμο
1. Διάβασε ποια φράση γράφει, όχι μόνο την ημερομηνία
Πριν κοιτάξεις τον αριθμό, δες τις λέξεις που προηγούνται. Αν γράφει «ανάλωση έως» και η ημερομηνία πέρασε, το πετάς χωρίς δεύτερη σκέψη. Αν γράφει best before, προχωράς στους επόμενους ελέγχους.
2. Έλεγξε αν το έχεις ανοίξει
Η ημερομηνία ισχύει για κλειστή συσκευασία. Μπορεί η ετικέτα να γράφει «μετά το άνοιγμα καταναλώστε εντός τριών ημερών». Τότε αυτή η οδηγία υπερισχύει, ακόμη κι αν η τυπωμένη ημερομηνία απέχει εβδομάδες.
3. Σκέψου πώς αποθηκεύτηκε
Η ημερομηνία ισχύει μόνο αν τηρήθηκαν οι συνθήκες φύλαξης που αναγράφονται στη συσκευασία. Η EFSA προτείνει θερμοκρασία ψυγείου κάτω από 5°C για τα τρόφιμα με «ανάλωση έως». Ένα γιαούρτι που έμεινε δύο ώρες στο αυτοκίνητο τον Αύγουστο δεν είναι ίδιο με ένα που πήγε κατευθείαν στο ψυγείο. Για να κρατάς σωστές θερμοκρασίες, δες τον οδηγό για την οργάνωση του ψυγείου. Εκεί θα δεις και γιατί το γάλα δεν ανήκει στην πόρτα.
4. Κοίτα τη συσκευασία
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συστήνει να ελέγχεις αν η συσκευασία είναι άθικτη πριν αποφασίσεις. Σκισμένο σακουλάκι, κονσέρβα φουσκωμένη ή με διαρροή, καπάκι βάζου που έχει «φουσκώσει»: σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το τρόφιμο πάει στα σκουπίδια, ανεξάρτητα από την ημερομηνία.
5. Κάνε το τεστ των αισθήσεων, μόνο για best before
Κοίτα το χρώμα και την υφή, μύρισε, δοκίμασε μια μικρή ποσότητα. Τα μπισκότα που μαλάκωσαν ή το λάδι που θυμίζει μπογιά μπορεί να μην είναι επικίνδυνα, αλλά δεν αξίζει να χαλάσουν το φαγητό σου. Αν κάτι σου φαίνεται περίεργο, μην το ρισκάρεις.
6. Ξέρε τι κάνεις με τη μούχλα
Η μούχλα δεν αφορά την ετικέτα, αλλά είναι ο πιο συχνός λόγος που διστάζουμε. Σύμφωνα με το Υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ (USDA), στα σκληρά τυριά και στα σκληρά λαχανικά, όπως το καρότο και το λάχανο, κόβεις τουλάχιστον 2,5 εκατοστά γύρω και κάτω από το σημείο. Τα παρακάτω πετιούνται ολόκληρα, γιατί οι ρίζες της μούχλας απλώνονται βαθιά μέσα τους: μαλακά τυριά, γιαούρτι, ψωμί, μαρμελάδες, μαγειρεμένα φαγητά και μαλακά φρούτα και λαχανικά, όπως η ντομάτα ή το ροδάκινο. Μην τα μυρίζεις από κοντά.
7. Σκέψου ποιος θα το φάει
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η λιστέρια μπορεί να προκαλέσει σοβαρή λοίμωξη σε έγκυες, βρέφη, ηλικιωμένους και ανθρώπους με εξασθενημένο ανοσοποιητικό. Σε αυτές τις περιπτώσεις τηρείς αυστηρά την «ανάλωση έως». Στα αλλαντικά, στα καπνιστά ψάρια και στις έτοιμες σαλάτες προτιμάς όσο πιο φρέσκα προϊόντα γίνεται.
Τι γράφει συνήθως η ετικέτα στα τρόφιμα του σπιτιού
Την τελική ένδειξη την επιλέγει ο παραγωγός, οπότε πάντα διαβάζεις τη δική σου συσκευασία. Ο πίνακας δείχνει τη συνηθισμένη εικόνα.
| Τρόφιμο | Συνήθης ένδειξη | Τι κάνεις |
|---|---|---|
| Νωπός κιμάς, κοτόπουλο, φρέσκο ψάρι σε συσκευασία | Ανάλωση έως | Μαγειρεύεις ή καταψύχεις πριν την ημερομηνία |
| Έτοιμη σαλάτα σε σακουλάκι | Ανάλωση έως | Την τρως έγκαιρα, ιδίως μετά το άνοιγμα |
| Ζυμαρικά, ρύζι, όσπρια, τραχανάς | Best before | Ελέγχεις για έντομα και οσμή, συνήθως είναι εντάξει |
| Κονσέρβες | Best before | Αρκεί το κουτί να είναι άθικτο και όχι φουσκωμένο |
| Αυγά | Best before | Το πολύ 28 ημέρες από την ωοτοκία, κατά τον Κανονισμό (ΕΚ) 589/2008. Τα κρατάς στο ψυγείο |
| Φρέσκα ολόκληρα φρούτα και λαχανικά, ψωμί της ημέρας | Χωρίς ημερομηνία | Κρίνεις από την όψη και την υφή |
Ένα πρακτικό κόλπο από την EFSA: αν ένα τρόφιμο με «ανάλωση έως» πλησιάζει στην ημερομηνία, μαγείρεψέ το. Το έτοιμο φαγητό κρατά περίπου 48 ώρες στο ψυγείο. Μπορεί επίσης να μπει στην κατάψυξη, με ετικέτα που γράφει την ημερομηνία κατάψυξης.
Λάθη που σου κοστίζουν χρήματα ή ασφάλεια
- Λες «έληξε» για όλα. Στην καθομιλουμένη κάθε ημερομηνία είναι «λήξη». Έτσι πετάμε ρύζι ή κονσέρβες που θα μπορούσαμε να φάμε.
- Μυρίζεις τον κιμά για να αποφασίσεις. Στα προϊόντα με «ανάλωση έως» η μυρωδιά δεν λέει όλη την αλήθεια.
- Καταψύχεις κάτι που έχει ήδη περάσει την ημερομηνία. Η κατάψυξη σταματά την ανάπτυξη των μικροβίων, δεν τα εξαφανίζει. Καταψύχεις πριν την «ανάλωση έως».
- Αγοράζεις πολλά «για να υπάρχουν». Με ένα εβδομαδιαίο πλάνο γευμάτων, όπως αυτό στο άρθρο για το meal planning χωρίς άγχος, ξεχνάς λιγότερα τρόφιμα στο πίσω ράφι.
- Βάζεις τα καινούργια μπροστά. Όταν τακτοποιείς τα ψώνια, τα παλιότερα έρχονται μπροστά και τα νέα πάνε πίσω. Ό,τι περισσέψει μπορεί να γίνει μια σούπα από λαχανικά που περίσσεψαν.
Πότε χρειάζεται γιατρός
Αν μετά από ένα γεύμα εμφανίσεις εμετούς ή διάρροια, πίνε συχνά μικρές ποσότητες υγρών. Επικοινώνησε με γιατρό αν:
- Έχεις υψηλό πυρετό.
- Βλέπεις αίμα στις κενώσεις.
- Έχεις σημάδια αφυδάτωσης, όπως έντονη ζάλη και ελάχιστα ούρα.
- Τα συμπτώματα δεν υποχωρούν.
Αν είσαι έγκυος και έχεις πυρετό ή συμπτώματα γρίπης μετά από ένα τρόφιμο που σε ανησυχεί, ενημέρωσε αμέσως τον γιατρό σου, ακόμη κι αν νιώθεις σχετικά καλά.
Η συνήθεια που αξίζει να κρατήσεις
Την επόμενη φορά που θα πιάσεις ένα προϊόν στο σούπερ μάρκετ, διάβασε τη φράση πριν από τον αριθμό. Το best before σού δίνει περιθώριο, η «ανάλωση έως» όχι. Με αυτή τη μία διάκριση και ένα ψυγείο οργανωμένο ώστε να βλέπεις τι έχεις, πετάς λιγότερα χωρίς να κάνεις εκπτώσεις στην ασφάλεια. Αν θέλεις να πας την ανάγνωση της ετικέτας ένα βήμα παραπέρα, δες τι δείχνει πραγματικά η ετικέτα στο skyr και στο ελληνικό γιαούρτι.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη συμβουλή γιατρού ή διαιτολόγου.
