Την περασμένη Τετάρτη καθίσαμε με τον γιο μου να φάμε. Δεκαπέντε χρονών, ακουστικά στο ένα αυτί, τηλέφωνο δίπλα στο πιάτο. Τον ρώτησα «πώς ήταν το σχολείο;». Μου απάντησε «καλά». Τον ρώτησα «τι έκανες;». «Τίποτα». Τον ρώτησα «με ποιον κάθισες στο διάλειμμα;». Σήκωσε το κεφάλι του, με κοίταξε με αυτό το βλέμμα που μόνο οι έφηβοι ξέρουν να κάνουν, και είπε «μαμά, σταμάτα».
Έμεινα να κοιτάζω το πιάτο μου. Σκέφτηκα ότι πριν τρία χρόνια, στα δώδεκα του, μου έλεγε τα πάντα. Τώρα είχα μπροστά μου έναν άνθρωπο που έμενε στο ίδιο σπίτι αλλά μου έδινε μονολεκτικές απαντήσεις σαν να συμπλήρωνε φόρμα.
Ξέρω ότι δεν είμαι μόνη. Σχεδόν κάθε φίλη μου με έφηβο παιδί έχει την ίδια ιστορία. Και η αλήθεια είναι ότι το πρόβλημα συχνά δεν είναι ο έφηβος. Είναι οι ερωτήσεις που του κάνουμε.
Γιατί οι ερωτήσεις μας δεν δουλεύουν πια
Όταν ρωτάς «πώς ήταν η μέρα σου;», ο έφηβος ακούει «δώσε μου αναφορά». Όταν ρωτάς «έκανες τα μαθήματά σου;», ακούει έλεγχο. Όταν ρωτάς «γιατί είσαι κακόκεφος;», ακούει κατηγορία.
Οι κλειστές ερωτήσεις (αυτές που απαντιούνται με ναι, όχι, καλά, τίποτα) δεν αφήνουν χώρο για συζήτηση. Οι ερωτήσεις γενικού τύπου (πώς ήταν, τι έκανες) είναι τόσο φαρδιές που το παιδί δεν ξέρει από πού να αρχίσει, οπότε δεν αρχίζει καθόλου.
Οι ανοιχτές ερωτήσεις λειτουργούν αλλιώς. Έχουν συγκεκριμένο σημείο εστίασης αλλά αφήνουν χώρο για ειλικρινή απάντηση. Δεν μοιάζουν με ανάκριση. Μερικές φορές, οι καλύτερες ερωτήσεις δεν αφορούν καν το παιδί άμεσα. Αφορούν μια ιδέα, μια εμπειρία, μια άποψη που το παιδί νιώθει ασφαλές να μοιραστεί.
Παρακάτω σου αφήνω 30 ερωτήσεις που μπορείς να δοκιμάσεις απόψε. Δεν χρειάζεται να τις κάνεις όλες. Διάλεξε δύο ή τρεις, ανάλογα με τη διάθεση του παιδιού και τη δική σου. Και κυρίως, κάνε τες χωρίς να περιμένεις συγκεκριμένη απάντηση.
Ερωτήσεις για να σπάσεις τον πάγο (1 ως 6)
Αυτές είναι ελαφριές. Δεν απαιτούν συναισθηματικό άνοιγμα. Λειτουργούν καλά στην αρχή του φαγητού, όταν ακόμα κανείς δεν έχει χαλαρώσει.
1. Αν μπορούσες να ζήσεις σε οποιαδήποτε εποχή της ιστορίας για μία εβδομάδα, ποια θα διάλεγες και γιατί;
2. Ποιο είναι το πιο περίεργο πράγμα που έμαθες αυτή την εβδομάδα, μέσα ή έξω από το σχολείο;
3. Αν είχες αόρατη κάμερα στο σχολείο σου για μία ώρα, ποιον θα διάλεγες να παρακολουθήσεις και γιατί;
4. Ποιο τραγούδι ακούς αυτές τις μέρες περισσότερο και τι σου θυμίζει;
5. Αν μπορούσες να δώσεις σε κάποιον στο σχολείο σου ένα βραβείο για κάτι περίεργο (όχι σχολικό), ποιον θα έβραβεύες και για τι;
6. Ποιος ήταν ο πιο αστείος άνθρωπος που είδες σήμερα και τι έκανε;
Ερωτήσεις για τις σχέσεις και τους φίλους (7 ως 13)
Εδώ μπαίνεις σε πιο προσωπικό έδαφος, αλλά πλάγια. Δεν ρωτάς «έχεις φίλους;» (που είναι τραγική ερώτηση). Ρωτάς για δυναμικές, για παρατηρήσεις, για απόψεις.
7. Ποιον στην παρέα σου θα έπαιρνες τηλέφωνο πρώτα αν είχες πραγματικά κακή μέρα και γιατί αυτόν;
8. Υπάρχει κάποιος στην τάξη σου που θα ήθελες να γνωρίσεις καλύτερα αλλά δεν έχει βρεθεί η ευκαιρία;
9. Τι κάνει κάποιον καλό φίλο, κατά τη γνώμη σου; (Αυτή φέρνει εκπληκτικές απαντήσεις, σου το υπόσχομαι.)
10. Έχεις παρατηρήσει κάποια αλλαγή σε κάποιον φίλο σου τον τελευταίο καιρό;
11. Ποια είναι η πιο ενοχλητική συνήθεια που έχουν οι ενήλικες όταν μιλάνε σε εφήβους;
12. Αν μπορούσες να αλλάξεις ένα πράγμα στον τρόπο που λειτουργεί η παρέα σου, ποιο θα ήταν;
13. Ποιον θαυμάζεις στο σχολείο σου και γιατί; (Όχι αναγκαστικά φίλο, οποιονδήποτε.)
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Πώς να βοηθήσεις τα παιδιά να εκφράζουν θυμό χωρίς ένταση
Ερωτήσεις για συναισθήματα χωρίς να φαίνεται (14 ως 20)
Οι έφηβοι δεν θέλουν να μιλήσουν για συναισθήματα όταν τους ρωτάς ευθέως. Μιλάνε όμως όταν η ερώτηση είναι έμμεση, υποθετική, ή αφορά κάποιον άλλο.
14. Ποιο πράγμα σε ενοχλεί πολύ περισσότερο απ’ ό,τι θα έπρεπε λογικά να σε ενοχλεί;
15. Αν μπορούσες να σβήσεις μία στιγμή από αυτή την εβδομάδα, ποια θα ήταν;
16. Πότε ήταν η τελευταία φορά που γέλασες πραγματικά δυνατά;
17. Υπάρχει κάτι που όλοι θεωρούν δεδομένο ότι σου αρέσει αλλά στην πραγματικότητα δεν σου αρέσει καθόλου;
18. Τι είναι αυτό που σε αγχώνει αυτές τις μέρες, ακόμα κι αν είναι κάτι μικρό;
19. Ποιο είναι ένα πράγμα που εύχεσαι να ήξερες, αλλά δεν θες να ρωτήσεις κανέναν;
20. Πώς καταλαβαίνεις εσύ ότι κάποιος είναι πραγματικά καλά, και όχι απλώς λέει ότι είναι καλά;
Η 18 και η 20 είναι οι αγαπημένες μου. Έχουν τη μαγική ιδιότητα να μετατρέπουν τη συζήτηση από επιφανειακή σε ουσιαστική, χωρίς να μοιάζει ότι ζητάς συναισθηματικό άνοιγμα.
Ερωτήσεις για να δεις πώς σκέφτεται (21 ως 26)
Αυτές είναι οι ερωτήσεις που με έχουν εκπλήξει περισσότερο. Όταν ρωτάς έναν έφηβο τι πιστεύει για κάτι, του δίνεις χώρο να νιώσει ότι η γνώμη του έχει σημασία. Και ξαφνικά, μιλάει.
21. Ποιον κανόνα στο σπίτι θεωρείς ότι έχει νόημα και ποιον θα άλλαζες;
22. Αν είχες την εξουσία να αλλάξεις ένα πράγμα στο σχολείο σου από αύριο, τι θα ήταν;
23. Ποιο είναι το χειρότερο μάθημα που σου έχουν διδάξει, με την έννοια ότι το θεωρείς άχρηστο;
24. Πιστεύεις ότι οι μεγάλοι καταλαβαίνουν τη γενιά σου ή όχι; Γιατί;
25. Αν είχες ένα εκατομμύριο ευρώ και έπρεπε να τα ξοδέψεις σε έναν μήνα, τι θα έκανες;
26. Ποια ηλικία θεωρείς ότι θα είναι η πιο ωραία στη ζωή ενός ανθρώπου και γιατί;
Ερωτήσεις που σε φέρνουν πιο κοντά (27 ως 30)
Αυτές κράτησέ τες για όταν η ατμόσφαιρα είναι ήδη χαλαρή. Μην τις πετάξεις στην πρώτη πεντάλεπτη συζήτηση. Είναι οι πιο δυνατές, και θέλουν χώρο.
27. Υπάρχει κάτι που θα ήθελες να ξέρω για σένα και που νομίζεις ότι δεν το έχω καταλάβει;
28. Ποια είναι η πιο ωραία ανάμνηση που έχεις από εμάς, ως οικογένεια;
29. Τι θα ήθελες να κάνουμε μαζί που δεν κάνουμε αρκετά;
30. Πες μου κάτι αστείο που έγινε σήμερα και που νομίζεις ότι θα μου άρεσε.
Πώς να τις χρησιμοποιήσεις χωρίς να γίνει αμήχανο
Δεν τυπώνεις τη λίστα και δεν τη βάζεις στο τραπέζι. Δεν λες «βρήκα αυτές τις ερωτήσεις στο ίντερνετ και θα τις δοκιμάσουμε». Διαλέγεις δύο, τρεις, και τις σερβίρεις φυσικά μέσα στη συζήτηση.
Σερβίρεις φαγητό, τρως κι εσύ, και ρίχνεις την ερώτηση σαν να σου ήρθε εκείνη τη στιγμή. «Άκου να σε ρωτήσω κάτι περίεργο. Αν μπορούσες να σβήσεις μία στιγμή από αυτή την εβδομάδα, ποια θα ήταν;»
Αν το παιδί απαντήσει μονολεκτικά, μην επιμείνεις. Πες κι εσύ τη δική σου απάντηση. Δείξε ότι η ερώτηση είναι αμοιβαία, όχι ανάκριση. Συχνά αυτό αρκεί για να ανοίξει.
Αν δεν απαντήσει καθόλου, άσε το να πέσει. Μην το ξαναπιάσεις. Δοκίμασε άλλη μέρα, άλλη ερώτηση, άλλη ώρα. Οι έφηβοι μυρίζουν την προσπάθεια από χιλιόμετρα.
Και κάτι σημαντικό: μην κρίνεις την απάντηση. Αν σου πει ότι ο πιο αστείος άνθρωπος σήμερα ήταν ένας καθηγητής που τραύλιζε, μη του πεις «αυτό δεν είναι ωραίο». Γέλα μαζί του. Η σχέση χτίζεται στις στιγμές που το παιδί νιώθει ότι δεν θα κατηγορηθεί.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Πώς να θέτεις όρια στα παιδιά χωρίς τιμωρία
Τι να μην περιμένεις
Μην περιμένεις ότι θα σου εξομολογηθεί τα μυστικά του απόψε. Δεν λειτουργεί έτσι. Λειτουργεί αλλιώς, πιο αργά. Κάθε φορά που σου απαντάει σε μία ερώτηση χωρίς να βαρυγκωμήσει, είναι μια μικρή νίκη. Κάθε φορά που μένει στο τραπέζι μετά το φαγητό αντί να τρέξει στο δωμάτιό του, είναι ακόμα μεγαλύτερη.
Ο γιος μου την περασμένη Τετάρτη που τον ρώτησα «ποιο τραγούδι ακούς αυτές τις μέρες», βγήκε από το ακουστικό του και μου έβαλε δύο λεπτά να ακούσω. Τέτοια δύο λεπτά δεν είχαμε μαζί εδώ και μήνες. Όχι επειδή η ερώτηση ήταν μαγική. Επειδή ένιωσε ότι τον ρωτούσα κάτι που τον ενδιέφερε πραγματικά, όχι κάτι που θα χρησιμοποιούσα μετά εναντίον του.
Δοκίμασέ το απόψε. Διάλεξε μία. Δες τι γίνεται.
